Przełom października i listopada to w wielu kulturach czas, w którym świat żywych i świat zmarłych mają się do siebie zbliżać. Dni robią się krótkie, przyroda zamiera, a ludzie od tysięcy lat wypełniają ten czas światłem: ogniskami, świecami, zniczami. W Polsce spotykają się dziś trzy tradycje: słowiańskie Dziady, chrześcijańskie Wszystkich Świętych i Zaduszki oraz przybyłe z Zachodu Halloween.
Choć wyglądają zupełnie inaczej, mają wspólny korzeń: pamięć o tych, którzy odeszli, i przekonanie, że w tę jedną porę roku są bliżej nas niż zwykle.
Dziady: słowiańska uczta dla dusz
Dziady to dawne słowiańskie obrzędy ku czci przodków. Nie był to jeden dzień w roku: w wielu regionach obchodzono je kilka razy, najczęściej wiosną i jesienią. Jesienne Dziady przypadały mniej więcej wtedy, kiedy dziś obchodzimy Zaduszki.
Wierzono, że tej nocy dusze zmarłych wracają w rodzinne strony. Trzeba je było przyjąć, nakarmić i ogrzać, ale też uważać, żeby nie zrobić im krzywdy. Stąd wzięło się wiele zwyczajów:
- Wspólna wieczerza. Na stole stawiano potrawy także dla zmarłych: kaszę, miód, kutię, chleb. Część jedzenia zostawiano na noc albo zanoszono na groby.
- Ogniska na rozstajach dróg. Rozpalano je, żeby zbłąkane dusze mogły się ogrzać i znaleźć drogę do domu. Uważa się, że współczesne znicze na cmentarzach są dalekim echem tych ognisk.
- Otwarte drzwi i okna. Zostawiano je uchylone, by dusze mogły wejść do domu.
- Ostrożność w domu. W niektórych regionach tej nocy nie wylewano wody przez okno ani próg, nie przędzono i nie szyto, żeby nie zranić ani nie „zaplątać” niewidzialnych gości.
Słowo „dziady” oznaczało też wędrownych żebraków, którzy w zamian za jedzenie modlili się za zmarłych. Dla wielu rodzin byli pośrednikami między światem żywych i umarłych.
Obrzęd przetrwał najdłużej na wschodnich terenach dawnej Rzeczypospolitej. To właśnie z Litwy i Białorusi Adam Mickiewicz zaczerpnął inspirację do „Dziadów”, w których Guślarz wywołuje duchy w ciemnej kaplicy. Dzięki temu dramatowi słowo „dziady” zna dziś każdy uczeń w Polsce.
Wszystkich Świętych i Zaduszki
Kościół od pierwszych wieków wspominał męczenników, a z czasem wszystkich świętych. Dzień 1 listopada jako ich wspólne święto upowszechnił się w Europie we wczesnym średniowieczu.
Zaduszki, czyli Dzień Zaduszny, mają bardziej konkretny początek. Pod koniec X wieku opat Odilon z klasztoru w Cluny we Francji polecił, by w jego klasztorach 2 listopada modlono się za wszystkich zmarłych. Zwyczaj szybko rozszedł się po Europie i dotarł do Polski.
Na ziemiach polskich nowe święto spotkało się z dawnymi Dziadami i wiele zwyczajów po prostu się połączyło. Odwiedzanie grobów, zapalanie świateł, wspólne wspominanie bliskich, a nawet zostawianie jedzenia dla ubogich, to wszystko ma korzenie w obu tradycjach. Dziś 1 listopada tłumy Polaków jadą na cmentarze w całym kraju, a nocny widok tysięcy zniczy należy do najbardziej niezwykłych obrazów polskiej jesieni.
Halloween: od Samhain do dyni
Halloween to skrócona angielska nazwa „All Hallows' Eve”, czyli wigilii Wszystkich Świętych. Jego korzenie sięgają jednak dalej, do celtyckiego święta Samhain.
Samhain obchodzono na przełomie października i listopada. Kończył się czas zbiorów i zaczynała ciemna połowa roku. Celtowie wierzyli, że tej nocy granica między światami jest wyjątkowo cienka, a duchy mogą swobodnie wędrować wśród ludzi. Rozpalano wielkie ogniska, a niektórzy przebierali się, żeby nie zostać rozpoznanym przez niechcianych gości z zaświatów.
Gdy na Wyspy Brytyjskie przyszło chrześcijaństwo, dawne zwyczaje zaczęły łączyć się z wigilią Wszystkich Świętych. W XIX wieku irlandzcy i szkoccy emigranci zabrali je ze sobą do Ameryki. To tam Halloween nabrało dzisiejszego kształtu: kostiumy, wyprawy po słodycze z hasłem „cukierek albo psikus” i rzeźbione dynie.
Ciekawostka: pierwsze „latarnie” nie były z dyni. W Irlandii wydrążano rzepę albo brukiew i wkładano do środka węgielek lub świeczkę. Według ludowej legendy światło miało nawiązywać do skąpego Jacka, który oszukał diabła i po śmierci musiał błąkać się po świecie z latarnią. W Ameryce zastąpiono rzepę dynią, bo była większa i łatwiej było ją wyrzeźbić.
Co łączy te trzy święta?
Na pierwszy rzut oka trudno o większy kontrast: zaduma na cmentarzu i kolorowa zabawa przebierańców. A jednak wszystkie trzy tradycje opowiadają o tym samym:
- o granicy między światami, która jesienią ma być cieńsza niż zwykle,
- o świetle, które pomaga duszom i chroni żywych: ogniska, świece, znicze, latarnie z dyni,
- o pamięci, czyli o tym, by nie zapominać o przodkach,
- o jedzeniu, które dzielimy z innymi: wieczerza dla dusz, chleb dla dziadów, słodycze dla dzieci.
Różni je przede wszystkim nastrój. Dziady i Zaduszki to czas powagi i wspomnień. Halloween wyrosło z tych samych lęków, ale zamieniło je w zabawę. Można powiedzieć, że jedni zapalają światło, by oddać cześć zmarłym, a drudzy, by oswoić strach przed ciemnością.
Jak dziś połączyć tradycje?
Nie trzeba wybierać jednego. Wielu ludzi 31 października bawi się w domowe Halloween, a 1 listopada jedzie na groby bliskich. Jeśli chcesz nadać tym dniom bardziej osobisty charakter, możesz:
- zapalić w oknie świecę dla bliskich, którzy odeszli, tak jak dawniej robiono to w czasie Dziadów,
- przygotować kolację z potrawą, którą lubiła babcia albo dziadek, i opowiedzieć o nich dzieciom,
- zapisać na kartce rodzinne historie, które mogłyby zaginąć,
- spędzić wieczór przy świecach i opowieściach z dreszczykiem, zamiast przed telewizorem.
W tym roku na Noc Duchów możesz też zadać pytanie na Noc Duchów, a pod koniec listopada spróbować andrzejkowego lania wosku, które jest kolejną jesienną tradycją, w której światło świecy odsłania przyszłość.